T.C.

ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ

Engelli Öğrenci Birim Koordinatörlüğü

ENGELLİ ÖĞRENCİLERİN EĞİTİM HAKKI,
ERİŞİLEBİLİRLİK VE MAKUL DÜZENLEME UYGULAMALARI
HAKKINDA BİLGİLENDİRME METNİ

 
Amaç ve kapsam
Bu bilgilendirme metni; üniversitemizde öğrenim gören görme, işitme ve bedensel yetersizliği olan öğrenciler ile otizmli ve zihinsel yetersizliği olan öğrencilerin eğitim-öğretim süreçlerine eşit koşullarda katılımlarının desteklenmesi, bireysel ihtiyaçlarına uygun düzenlemelerin sağlanması ve akademik ve idari birimler arasında uygulama birliğinin geliştirilmesi amacıyla hazırlanmıştır.

Metnin temelini; eğitim hakkının korunması, makul düzenlemelerin sağlanması, ihtiyaçların bireysel olarak değerlendirilmesi ve ders materyallerine zamanında erişim ilkeleri oluşturmaktadır.

Bilgilendirme, ön lisans, lisans ve lisansüstü öğrenim süreçlerindeki dersleri, sınavları, uygulamalı eğitimleri, stajları, akademik danışmanlığı, fiziksel ve dijital ortamları ve üniversite yaşamına katılımı kapsamaktadır. Birden fazla yetersizlikten etkilenen veya öğrenimi sırasında erişilebilirlik ihtiyacı ortaya çıkan öğrencilerin durumları da bireysel olarak değerlendirilmelidir. Belirtilen gruplar, erişilebilirlik desteğinden yararlanabilecek öğrencileri sınırlandıran kapalı bir liste olarak görülmemelidir.

Bu metin, Engelli Öğrenci Biriminin bilgilendirme, danışmanlık ve koordinasyon görevleri kapsamında hazırlanmıştır. İlgili görevlerin dayanağını Yükseköğretim Kurumları Engelliler Danışma ve Koordinasyon Yönetmeliği’nin 12. maddesi ile üniversitemizin Engelli Öğrenci Birim Koordinatörlüğü Yönergesi’nin 7. maddesi oluşturmaktadır. Üniversitenin yetkili akademik ve idari organlarının görevleri saklıdır. [1],[2]

1. Eğitim hakkı, eşitlik ve makul düzenleme yükümlülüğü
Anayasa’nın 10. maddesi, kanun önünde eşitliği düzenlemekte ve engelli bireyler için alınan tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılamayacağını belirtmektedir. 42. maddesi, eğitim ve öğrenim hakkını; 20. maddesi, özel hayatın ve kişisel verilerin korunmasını güvence altına almaktadır. 90. maddesinin son fıkrası uyarınca, temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesinden doğan uyuşmazlıklarda antlaşma hükümleri esas alınmaktadır. [3]

Türkiye’nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’nin 2. ve 5. maddeleri, makul düzenlemeyi ve ayrımcılık yasağını; 9. maddesi, erişilebilirliği; 24. maddesinin beşinci fıkrası ise yükseköğretime eşit erişimi ve bireysel ihtiyaçlara uygun düzenlemeleri öngörmektedir. Makul düzenleme, belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, gerekli ve uygun olan, ölçüsüz veya aşırı yük getirmeyen değişiklik ve tedbirleri ifade etmektedir. [4]

5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un 4/A maddesi, engelliliğe dayalı ayrımcılığı yasaklamakta; eşitliğin sağlanması için makul düzenlemelere yönelik gerekli tedbirlerin alınmasını öngörmektedir. Kanun’un 7. maddesi erişilebilirliğe, 15. maddesi ise eğitim ve öğretim hakkına ilişkin yükümlülükleri düzenlemektedir. [5]

6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu’nun 4/1-f maddesinde, makul düzenleme yapmama bir ayrımcılık türü olarak sayılmıştır. Aynı Kanun’un 5. maddesi, eğitim ve öğretim hizmetlerini ayrımcılık yasağı kapsamına almakta; hizmetin planlanması, sunulması ve denetlenmesinden sorumlu kişi ve kurumlara farklı engelli grupların ihtiyaçlarını dikkate alma yükümlülüğü getirmektedir. [6]

Bu çerçevede, engelli öğrencilerin eğitim hizmetlerinden eşit koşullarda yararlanabilmeleri için gerekli makul düzenlemelerin sağlanması yasal bir zorunluluktur. Erişilebilirlik, kişisel tercihe bağlı bir yardım veya öğrenciye tanınan ayrıcalık olarak değerlendirilmemelidir. Düzenlemelerin amacı, öğrenciyi akademik sorumluluklarından bütünüyle muaf tutmak değil; bilgi ve becerilerini edinmesini ve gösterebilmesini engelleyen koşulları gidermektir. [5]

2. Bireysel ihtiyaçların belirlenmesi ve öğrenci katılımı
Erişilebilirlik desteği yalnızca tanı veya yetersizlik kategorisine göre belirlenmemelidir. Öğrencinin güçlü yönleri, karşılaştığı somut engeller, kullandığı yardımcı teknolojiler, tercih ettiği iletişim biçimi ve dersin gerektirdiği faaliyetler birlikte değerlendirilmelidir. Aynı yetersizlik grubundaki öğrencilerin farklı desteklere ihtiyaç duyabileceği, birden fazla yetersizlikten etkilenmenin de düzenleme ihtiyacını değiştirebileceği dikkate alınmalıdır. [7]

Bu amaçla öğrenci, akademik danışmanı, ilgili öğretim elemanları, akademik birim temsilcisi ve Engelli Öğrenci Birimi arasında koordinasyon sağlanmalıdır. İlgili mevzuatın gerektirdiği belgeler değerlendirilirken, rapordaki tanı veya oran tek başına eğitimsel ihtiyacın tamamını açıklayan bir ölçüt olarak görülmemelidir. İhtiyaç belirleme ve desteklerin ilgili birimlerle birlikte planlanması, yükseköğretim kurumlarının engelli öğrenci birimlerine verilen görevler arasındadır. [1]

Öğrencinin yüksek not ortalamasına sahip olması, sınıf içinde başarılı görünmesi veya bazı görevleri yardım almadan tamamlayabilmesi, erişilebilirlik ihtiyacının bulunmadığı sonucuna tek başına dayanak oluşturmamalıdır. Destek sağlanması, öğrencinin önce başarısız olması ya da akademik performansının düşmesi koşuluna bağlanmamalıdır. Değerlendirme, başarı düzeyinden çok karşılaşılan engel ve gerekli düzenleme üzerinde yoğunlaşmalıdır.

Öğrenciyle doğrudan iletişim kurulmalı; kendisi hakkında alınan kararlara katılımı desteklenmelidir. Aile veya destek kişisinin sürece katılımı, öğrencinin iradesi ve varsa ilgili hukuki temsil koşulları gözetilerek yürütülmelidir. Öğrencinin bireysel özerkliğine saygı, hizmet sunumunun temel ilkelerinden biridir. [5]

Sağlık ve engellilik durumuna ilişkin bilgiler, kişisel verilerin korunması hükümlerine uygun işlenmelidir. Öğretim elemanları ve ilgili personelle, görevlerini yerine getirmeleri için gerekli olan bilgiler paylaşılmalı; ayrıntılı sağlık belgeleri genel dağıtımlı yazışmalara veya öğrenci gruplarına aktarılmamalıdır. Sağlık verilerinin özel nitelikli kişisel veri olduğu gözetilmelidir. [8]

3. Ders anlatımı ve materyallere erişimde ortak uygulamalar
Ders izlenceleri, temel kavramlar, sunumlar, okuma materyalleri, ödev açıklamaları ve değerlendirme ölçütleri, öğrencinin ihtiyaçlarına uygun biçimde erişilebilir olmalıdır. ÇOMÜ Engelli Öğrenci Birimi Yönergesi’nin 12. maddesi, talep ve ihtiyaca uygun ders düzenlemeleri ile materyallerin ders öncesinde sağlanmasını düzenlemektedir. [2]

Ders materyallerinin yalnızca elektronik ortamda gönderilmesi yeterli görülmemelidir. Dosyanın açılabilmesi, içeriğin yardımcı teknolojilerle okunabilmesi, başlıkların ve okuma sırasının anlaşılır olması, görsellerin gerekli açıklamaları içermesi ve öğrencinin materyali fiilen kullanabilmesi sağlanmalıdır. Erişilebilirlik bakımından dosya uzantısından çok içeriğin yapısı ve kullanılabilirliği önemlidir. [9]

Sunumların ders saatine kadar güncellenebilmesi, mevcut içeriğin önceden paylaşılmasını bütünüyle engelleyen bir gerekçe olarak değerlendirilmemelidir. Mevcut sürüm, güncellenebileceği belirtilerek paylaşılmalı; sonradan yapılan eklemeler ayrıca iletilmelidir. Paylaşım zamanı, öğrencinin yardımcı teknolojilerinden yararlanarak derse hazırlanmasına imkân verecek biçimde belirlenmelidir. Yalnızca ders sonrasında materyal sunulması, ders öncesindeki hazırlık ihtiyacının karşılığı sayılmamalıdır.

Ders anlatımı, mümkün olduğu ölçüde birbirini tamamlayan sözlü, yazılı, görsel ve uygulamalı yollarla desteklenmelidir. Temel kavramların açıklanması, görevlerin açık biçimde sunulması ve öğrencilerin öğrenmelerini farklı yollarla ifade edebilmesi, öğretimin erişilebilirliğini artırmaya yönelik uygulama seçenekleri olarak değerlendirilmelidir. Bu seçenekler, dersin temel öğrenme çıktılarıyla uyumlu olmalıdır. [10]

Ders anlatımına erişim için ihtiyaç duyulan ses kaydı, açıklamalı sesli materyal veya eşdeğer destek yöntemi, eğitimsel ihtiyaç ve kişisel verilerin korunması hükümleri birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir. KVKK, bütün ses kayıtlarını mutlak biçimde yasaklamamakta; veri işlemenin Kanun’da belirtilen hukuki şartlardan birine dayanmasını gerektirmektedir. Buna karşılık, erişilebilirlik ihtiyacı da sınırsız veya amaç dışı kayıt alınmasına kendiliğinden izin vermemektedir. Kayıt amacı, kapsamı, erişim yetkileri ve saklama koşulları kurumsal olarak açıklığa kavuşturulmalıdır. [11]

4. Farklı öğrenci ihtiyaçlarına yönelik düzenleme örnekleri
Aşağıdaki uygulamalar, mevzuattaki genel yükümlülüklerin eğitim ortamlarına aktarılmasına yönelik örneklerdir. Her uygulamanın, aynı tanıya sahip bütün öğrenciler için aynı biçimde yürütülmesi gerektiği anlamına gelmemektedir. Uygun destekler öğrenciyle birlikte belirlenmeli; sağlanan desteğin gerçekten işe yarayıp yaramadığı izlenmelidir.

4.1. Görme yetersizliği olan öğrenciler
Ders materyalleri, öğrencinin kullanımına uygun olarak ekran okuyucuyla erişilebilir metin, büyütülebilir yazı, sesli içerik veya ihtiyaç duyulan diğer biçimlerde hazırlanmalıdır. Braille kullanan öğrenciler bakımından uygun materyal seçenekleri değerlendirilmelidir. Yalnızca taranmış görüntülerden oluşan belgelerin erişilebilir metin karşılıkları sağlanmalı; başlık, tablo ve bağlantı yapıları yardımcı teknolojilerin kullanabileceği biçimde düzenlenmelidir. [9]

Tahtaya yazılan bilgiler, grafikler, şekiller, tablolar ve gösterimler, öğrenme amacına uygun ayrıntıda sözlü olarak açıklanmalıdır. Yalnızca “burada görüldüğü gibi” veya “şu bölüme bakınız” biçimindeki yönlendirmelerle yetinilmemelidir. Matematiksel ifadeler, laboratuvar bulguları ve görsel karşılaştırmalar için öğrencinin kullanabileceği açıklama veya materyal seçenekleri belirlenmelidir. Görsel içeriğin sesli betimlenmesi, üniversitemiz Yönergesi’nde de düzenlenmektedir. [2]

Ön sırada oturma veya büyük punto kullanma, öğrencinin ihtiyacını karşılaması hâlinde destekleyici olabilir; ancak bunlar bütün görme yetersizlikleri için yeterli çözüm kabul edilmemelidir. Oturma konumu, aydınlatma, kontrast ve materyal biçimi öğrenciyle birlikte değerlendirilmelidir.

Derslik, laboratuvar ve kütüphane ortamlarında kullanılan malzemelerin yerleri anlaşılır biçimde açıklanmalı; önemli mekânsal değişiklikler öğrenciye bildirilmelidir. Güvenli ve mümkün olduğunca bağımsız hareketi destekleyen yönlendirme ve tanıtım uygulamaları planlanmalıdır.

4.2. İşitme yetersizliği olan öğrenciler
Dersin temel açıklamaları, görev yönergeleri, önemli duyurular ve değerlendirme ölçütleri yazılı olarak da erişilebilir olmalıdır. Video ve ses içerikleri için uygun altyazı veya metin karşılığı sağlanmalıdır. Otomatik oluşturulan altyazılar kullanılıyorsa, özellikle alan terimleri ve anlamı değiştirebilecek hatalar bakımından kontrol edilmelidir. İşitme yetersizliği olan kullanıcıların ses içeriğine erişiminde altyazı, metin dökümü ve anlaşılır ses sunumu önemli erişim seçenekleridir. [12]

Öğretim elemanının yüzü görülebilecek biçimde ders anlatması, yeterli aydınlatma sağlanması, gereksiz arka plan gürültüsünün azaltılması ve sınıf içi konuşmaların sırayla yürütülmesi değerlendirilmelidir. Tahtaya dönük konuşma veya aynı anda birden fazla kişinin söz alması nedeniyle oluşan erişim güçlükleri giderilmelidir.

Öğrencinin kullandığı iletişim yöntemi doğrudan kendisiyle belirlenmelidir. Her öğrencinin işaret dili kullandığı, dudak okuyabildiği veya işitme cihazı kullanmasının bütün erişim ihtiyaçlarını ortadan kaldırdığı varsayılmamalıdır. Gerektiğinde Türk İşaret Dili tercümanlığı, konuşmanın yazıya aktarılması veya yardımcı dinleme teknolojileri için ilgili birimlerle planlama yapılmalıdır. Uygun dil ve iletişim biçimlerinin desteklenmesi, BM Sözleşmesi’nin eğitim hükümleriyle de uyumludur. [4]

Grup çalışmaları ve sınıf tartışmalarında öğrencinin yalnızca konuşmacının sesine değil, tartışmanın içeriğine de erişebilmesi sağlanmalıdır. Kararlar, görev dağılımları ve önemli açıklamalar yazılı olarak paylaşılmalıdır.

4.3. Bedensel yetersizliği olan öğrenciler
Derslik, sınav salonu, laboratuvar, atölye ve uygulama alanları seçilirken öğrencinin ulaşım, hareket, oturma ve çalışma ihtiyaçları dikkate alınmalıdır. Uygun masa yüksekliği, yeterli hareket alanı, erişilebilir güzergâh ve kullanılabilir donanım için gerekli düzenlemeler planlanmalıdır. Fiziksel erişilebilirlik, yalnızca bina girişine ulaşabilmekle sınırlı değerlendirilmemelidir. [5]

Yazma, klavye kullanma veya malzeme tutma güçlüğü bulunan öğrenciler için bilgisayar, alternatif giriş araçları, konuşmayı yazıya dönüştüren uygulamalar veya ihtiyaca uygun başka araçlar değerlendirilmelidir. Kullanılan dijital sistemlerin yalnızca fareyle işlem yapılmasına bağlı olmaması ve yardımcı teknolojilerle çalışabilmesi gözetilmelidir. [13]

Dersler arasındaki yer değiştirme süresi, uzun süre aynı pozisyonda kalma veya yoğun el kullanımı gerektiren görevler bakımından öğrencinin ihtiyaçları görüşülmelidir. Gerekli zaman ve ortam düzenlemeleri, ilgili eğitim ve sınav mevzuatı çerçevesinde planlanmalıdır.

Bedensel yetersizlik veya konuşma güçlüğünden hareketle öğrencinin kavrama kapasitesi hakkında varsayımda bulunulmamalıdır. Destek personeli ya da yardımcı kişinin görevi, öğrencinin yerine akademik çalışma yapmak değil, öğrencinin kendi çalışmasını gerçekleştirebilmesine erişim desteği sağlamak olmalıdır.

4.4. Otizmli öğrenciler
Derslerin işleyişi, haftalık çalışma düzeni, ödev beklentileri, değerlendirme ölçütleri ve önemli tarihler açık ve öngörülebilir biçimde sunulmalıdır. Program veya mekân değişiklikleri mümkün olan en erken zamanda bildirilmelidir. Çok aşamalı görevler, gerektiğinde yazılı basamaklara ayrılmalı; tamamlanmış çalışma örnekleri ve değerlendirme ölçütleriyle desteklenmelidir.

Öğrencinin ihtiyacına göre dikkat dağıtıcı uyaranların azaltıldığı çalışma veya sınav ortamı, kısa ara kullanımı, planlama desteği, akademik mentorluk ve uygun alternatif sunum yöntemleri değerlendirilmelidir. Düzenlemeler, öğrencinin öğrenme çıktılarındaki başarısını ortaya koyabilmesine yönelik olmalı; öğrencinin tercihleri sürecin parçası hâline getirilmelidir. [14]

Grup çalışmalarında görevler, iletişim kanalları ve teslim beklentileri açıkça belirlenmelidir. Yalnızca örtük sosyal kurallara dayanılarak yürütülen görev dağılımları yerine, bütün öğrencilerin sorumluluklarını anlayabileceği bir yapı kurulmalıdır.

Göz teması, iletişim tarzı veya duyusal ihtiyaçlar, dersin ölçülen kazanımıyla ilişkili olmadığında başarı değerlendirmesine olumsuz ölçüt olarak yansıtılmamalıdır. Öğrencinin sınıf içi katılım biçimi, erişim ihtiyacı ve dersin gereklilikleri birlikte ele alınmalıdır. Otizmli bir öğrenci, yalnızca tanısı nedeniyle zihinsel yetersizliği varmış gibi değerlendirilmemelidir.

Desteklerin amacı öğrenciyi belirli bir iletişim veya davranış biçimine zorlamak değil, öğrenmeye ve üniversite yaşamına anlamlı katılımını kolaylaştırmak olmalıdır. Bu doğrultuda tercih, özerklik, açık hedefler ve farklı ifade yollarını destekleyen öğretim seçeneklerinden yararlanılmalıdır. [10]

4.5. Zihinsel yetersizliği olan öğrenciler
Zihinsel yetersizliği olan öğrenciler için düzenlemeler, kayıtlı oldukları programın özellikleri, mevcut becerileri, destek ihtiyaçları ve öğrenme hedefleri birlikte değerlendirilerek planlanmalıdır. Öğretim elemanları, düşük başarı, yavaş yanıt verme veya yönergeyi anlamakta güçlük çekme gibi gözlemlerden hareketle kendiliğinden tanı veya sınıflandırma yapmamalıdır.

Ders yönergeleri açık ve doğrudan bir dille sunulmalı; karmaşık görevler gerektiğinde daha küçük adımlara ayrılmalıdır. Kavramlar somut örneklerle açıklanmalı; görsel düzenleyiciler, örnek uygulamalar, kontrol listeleri, hatırlatıcılar ve tekrar fırsatları öğrencinin ihtiyacına göre kullanılmalıdır. Bilginin anlaşılır sunulması ve işlemlerin açık biçimde yapılandırılması, bilişsel erişilebilirlik bakımından önemli uygulama seçenekleridir. [15]

Öğrencinin yönergeyi anlayıp anlamadığı, yalnızca “Anladınız mı?” sorusuyla değil, görevin ilk adımını açıklaması veya örnek bir uygulama yapması gibi uygun yollarla kontrol edilmelidir. Öğrenme sırasında gerekli destek sağlanmalı; öğrencinin bağımsız yapabildiği görevlerde gereksiz müdahaleden kaçınılmalıdır.

Materyaller yaşa uygun olmalı; sadeleştirme, öğrenciyi çocuklaştıran bir dil veya içerik kullanımına dönüşmemelidir. İletişim ihtiyacına göre yazılı, görsel ya da destekleyici iletişim araçları değerlendirilmeli; öğrenci, kendisiyle ilgili kararların anlaşılır biçimde açıklanması yoluyla sürece dâhil edilmelidir.

Destekler, öğrencinin yerine ödev yapılması veya kazanımlar değerlendirilmeden başarı verilmesi anlamına gelmemelidir. Gerekli ders uyarlamaları ve eşdeğerlik seçenekleri, yetkili akademik birimlerce ilgili mevzuata göre değerlendirilmelidir. Üniversitemiz Yönergesi’nin 15. maddesi, derslerin uyarlanması ve eşdeğer ders seçeneklerine ilişkin çerçeveyi düzenlemektedir. [2]

5. Ölçme ve değerlendirmede erişilebilirlik
Sınav ve diğer değerlendirmeler, öğrencinin dersle ilgili bilgi ve becerilerini ortaya koymasına imkân sağlamalıdır. Ölçülmesi amaçlanmayan görme, işitme, yazma, hareket veya iletişim güçlüklerinin değerlendirme sonucunu belirlemesi önlenmelidir. Bu yaklaşım, engelli öğrencilerin adil biçimde değerlendirilmesine yönelik kurumsal görevlerle uyumludur. [2]

Sınav ortamı, soru biçimi, materyal erişimi, yardımcı teknoloji kullanımı, okuyucu veya yazıcı desteği, ek süre ve gerektiğinde ara kullanımı sınav öncesinde planlanmalıdır. Düzenlemeler öğrenciye ve sınavda görevli personele gerekli kapsamda bildirilmelidir.

ÇOMÜ Yönergesi’nin 13. maddesi sınav uyarlamalarını düzenlemektedir. Maddenin birinci fıkrasının 9 numaralı hükmünde, kapsamı belirtilen öğrenciler için sınav süresinin yarısı kadar ek süre öngörülmekte; hazırlık ve yerleşme süresi bu ek sürenin dışında tutulmaktadır. Uygulamada ilgili hükmün kapsamı ve ihtiyaç değerlendirmesi gözetilmelidir. [2]

Soruların yazılı, sözlü, dijital veya uygulamalı sunuluşunda yapılabilecek değişiklikler, ölçülen öğrenme çıktılarıyla uyumlu olmalıdır. Örneğin, sözlü ifade becerisinin doğrudan ölçülmediği bir değerlendirmede iletişim ihtiyacına uygun farklı bir yanıt yolu düşünülebilir. Ancak ölçülen becerinin kendisini ortadan kaldıran değişiklikler, dersin niteliği ve yetkili akademik birimlerin değerlendirmesi dışında uygulanmamalıdır.

Okuyucu, işaretleyici veya yazıcı desteği sunan kişiler, görevlerinin kapsamını bilmelidir. Destek, sorunun içeriğini açıklayarak yanıtı yönlendirmeye veya öğrenci adına cevap oluşturmaya dönüşmemelidir. Sınav güvenliği ile erişilebilirlik birlikte sağlanmalıdır.

6. Fiziksel, dijital ve sosyal erişilebilirlik
Derslikler, kütüphaneler, laboratuvarlar, öğrenci işleri birimleri, yemekhaneler ve diğer ortak alanlara erişim bütüncül olarak değerlendirilmelidir. Rampa veya asansör bulunması kadar bunların kullanılabilir olması, erişilebilir güzergâhların açık tutulması ve yönlendirmelerin anlaşılabilirliği de gözetilmelidir. Fiziksel çevrenin erişilebilirliği, 5378 sayılı Kanun’un 7. maddesi kapsamında ele alınmalıdır. [5]

Acil durum bilgilendirmeleri ve tahliye planları hazırlanırken farklı hareket, duyusal ve iletişim ihtiyaçları dikkate alınmalıdır. Öğrencinin ihtiyaç duyabileceği destek, kendisiyle görüşülerek ilgili güvenlik ve teknik birimlerle planlanmalı; güvenliğin yalnızca öğrencinin yanında bir arkadaşının bulunmasına bağlı kalmaması sağlanmalıdır.

Üniversitenin internet sayfaları, öğrenci bilgi sistemleri, uzaktan eğitim platformları, elektronik başvuru formları ve mobil uygulamalar erişilebilir olmalıdır. 21 Haziran 2025 tarihli ve 32933 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, üniversitelerin web siteleri ve mobil uygulamalarını da kapsamaktadır. Teknik değerlendirmelerde Genelge’de belirtilen erişilebilirlik çerçevesi, Bakanlığın A seviyesi kontrol listesi ve WCAG 2.2 esas alınmalıdır. [16]

Dijital hizmetlerde ekran okuyucu ve klavye ile kullanım, anlaşılır form alanları, erişilebilir belgeler, uygun altyazılar ve açık işlem yönergeleri birlikte değerlendirilmelidir. Teknik erişilebilirlik kontrolleri, öğrencilerin hizmetleri fiilen kullanıp kullanamadığına ilişkin geri bildirimlerle desteklenmelidir. [17]

Sosyal, kültürel ve sportif etkinliklerin duyuruları, mekânları ve katılım süreçleri de erişilebilirlik açısından ele alınmalıdır. Öğrencilerin kulüp çalışmalarına, bilimsel etkinliklere ve üniversite yaşamına katılımı desteklenmeli; erişilebilirlik yalnızca ders ve sınavlarla sınırlandırılmamalıdır. Bu alan, üniversitemiz Yönergesi’nin 20. maddesinde de düzenlenmektedir. [2]

7. Uygulamalı dersler, laboratuvarlar ve stajlar
Uygulamalı eğitimlerde öğrencinin katılımı, yalnızca yetersizlik türüne ilişkin genel varsayımlarla sınırlandırılmamalıdır. Görevin gerektirdiği beceriler, ortamın özellikleri, güvenlik koşulları ve uygun destek seçenekleri somut olarak değerlendirilmelidir. Destek ihtiyacı ile mesleki yeterlik değerlendirmesi birbirine karıştırılmamalıdır.

Laboratuvar, atölye, saha çalışması ve staj öncesinde erişim koşulları gözden geçirilmelidir. Kullanılan araçların öğrenci tarafından kullanılabilirliği, yönergelerin anlaşılır ve erişilebilir sunulması, gerektiğinde uyarlanmış donanım veya uygun destek sağlanması değerlendirilmelidir.

ÇOMÜ Yönergesi’nin 14. maddesi, staj ve mesleki uygulama kurumlarının uygunluğunun ve erişilebilirliğinin akademik danışman ile Engelli Öğrenci Birimi temsilcisi tarafından izlenmesini öngörmektedir. Bu nedenle staj yerindeki erişim ihtiyacının yalnızca öğrencinin bireysel girişimine bırakılmaması gerekir. [2]

Belirli bir uygulamanın gerçekleştirilemeyeceği düşünülüyorsa, somut engel ve değerlendirilen çözüm yolları yazılı biçimde ortaya konulmalıdır. Gerekli uyarlama veya eşdeğer uygulama seçeneği, ilgili akademik birim ve Engelli Öğrenci Birimiyle birlikte değerlendirilmelidir. Yetkili kurul kararı gerektiren işlemler, bireysel öğretim elemanı kararıyla sonuçlandırılmamalıdır.

8. Kurumsal koordinasyon, süreklilik ve izleme
Erişilebilirlik, yalnızca Engelli Öğrenci Biriminin veya yalnızca dersi yürüten öğretim elemanının sorumluluğu olarak görülmemelidir. Akademik birimler, öğretim elemanları, danışmanlar, öğrenci işleri, kütüphane, bilgi işlem, yapı ve teknik işler ile ilgili diğer birimler görev alanları içinde iş birliği yapmalıdır. Yükseköğretim Kurumları Engelliler Danışma ve Koordinasyon Yönetmeliği, gerekli düzenlemelerin birimler arası eşgüdümle yürütülmesini öngörmektedir. [1]

Uygulamayı kolaylaştırmak amacıyla, desteğe ihtiyaç duyan öğrenci için erişim engellerini, uygun düzenlemeleri, sorumlu kişileri ve gözden geçirme zamanını içeren kısa bir bireysel erişilebilirlik ve akademik uyarlama planı hazırlanması uygun olacaktır. Bu plan, mevzuatta öngörülmeyen yeni bir başvuru engeline dönüştürülmemeli; kurum içi koordinasyonu kolaylaştıran bir araç olarak kullanılmalıdır.

Öğrencinin aynı ihtiyacını her ders ve her öğretim elemanı için yeniden açıklamak zorunda kalmasını azaltan bir bilgi akışı kurulmalıdır. Bu akış, yalnızca ilgili kişilerin gerekli bilgilere erişebileceği biçimde düzenlenmelidir.

Hukuki veya teknik değerlendirme sürerken, hukuka uygun mevcut destekler korunmalı; öğrencinin eğitimden yararlanmasını sağlayan uygun geçici çözümler geliştirilmelidir. Geçici düzenleme, kalıcı çözümün belirsiz süreyle ertelenmesine dönüşmemelidir.

Kaynak veya donanım ihtiyacı bulunan durumlarda, sorun yalnızca “imkân yokluğu” ifadesiyle kapatılmamalıdır. İhtiyacın kapsamı, uygulanabilir seçenekler ve gerekli kurumsal destek belirlenerek yetkili makamlara iletilmelidir. Yönetmeliğin 11. maddesi, engelli öğrenci birimlerinin amaçlarını gerçekleştirebilmesi için yükseköğretim kurumlarının bütçelerinden gerekli kaynağı tahsis etmesini öngörmektedir. [1]

Uygulamaların etkililiği, yalnızca materyalin gönderilmiş veya bir kararın alınmış olmasıyla değerlendirilmemelidir. Öğrencinin materyali kullanabilmesi, derse katılabilmesi, sınavda bilgi ve becerisini gösterebilmesi ve desteğin zamanında sağlanması izlenmelidir. İhtiyacı karşılamayan düzenlemeler, öğrenci geri bildirimiyle yeniden değerlendirilmelidir. 

9. Sonuç ve uygulamaya ilişkin özet

Üniversitemizde engelli öğrencilerin eğitim hakkının korunması ve erişilebilirliğin geliştirilmesi amacıyla aşağıdaki hususların esas alınması gerekmektedir:

•     İhtiyaçlar bireysel olarak belirlenmelidir. Tanı veya yetersizlik kategorisi tek başına yeterli görülmemeli; öğrencinin açıklamaları, işlevsel ihtiyaçları ve dersin gereklilikleri birlikte değerlendirilmelidir.

•     Ders materyalleri önceden ve erişilebilir biçimde sağlanmalıdır. Öğrencinin materyali fiilen kullanabildiği kontrol edilmeli; sonradan yapılan güncellemeler ayrıca iletilmelidir.

•     Ders anlatımına uygun yollarla erişim sağlanmalıdır. İhtiyaca göre sesli betimleme, yazılı açıklama, altyazı, işaret dili desteği, hukuka uygun kayıt veya eşdeğer destek seçenekleri değerlendirilmelidir.

•     Öğretim ve iletişim yöntemleri uyarlanmalıdır. Açık yönergeler, uygun yardımcı teknolojiler, yapılandırılmış görevler ve farklı ifade yolları, öğrencinin ihtiyacı ve dersin kazanımları doğrultusunda kullanılmalıdır.

•     Sınav düzenlemeleri önceden planlanmalıdır. Süre, ortam, materyal, yardımcı araç ve personel ihtiyaçları ilgili mevzuata uygun belirlenmeli; akademik ölçütler ve sınav güvenliği korunmalıdır.

•     Fiziksel, dijital ve sosyal erişilebilirlik birlikte ele alınmalıdır. Derslik ve ortak alanların yanında çevrim içi hizmetler, etkinlikler, uygulamalı dersler ve staj ortamları da değerlendirilmelidir.

•     Öğrencinin katılımı, özerkliği ve gizliliği korunmalıdır. Kararlar öğrenciyle birlikte ele alınmalı; kişisel bilgiler yalnızca gerekli kapsamda ve hukuka uygun biçimde paylaşılmalıdır.

•     Kurumsal koordinasyon ve destek sürekliliği sağlanmalıdır. Sorumlu kişiler ve uygulanacak düzenlemeler açıklaştırılmalı; değerlendirme süreçlerinde öğrenci desteksiz bırakılmamalıdır.

•     Uygulamaların etkililiği izlenmelidir. Öğrenci geri bildirimi alınmalı; erişimi sağlamayan veya ihtiyacı karşılamayan düzenlemeler gözden geçirilmelidir.

Erişilebilirliğin sağlanması ve gerekli makul düzenlemelerin yapılması, öğrencinin kişisel çabasına veya bireysel iyi niyet uygulamalarına bırakılabilecek bir konu değildir. Üniversitenin ilgili birimlerinin görev ve yetkileri çerçevesinde, öğrenci katılımı esas alınarak yerine getirilmesi gereken kurumsal ve yasal bir yükümlülüktür. [5]